O‘zbekiston korporativ amaliyotida har kuni minglab shartnomalar Didox va boshqa elektron hujjat aylanish tizimlari orqali imzolanadi. Kichik va o‘rta biznes korxonalarida ko‘pincha shtatda alohida yurist bo‘lmaydi, rahbarlar esa ko‘p sahifali shartnomalarni shoshilinchda to‘liq o‘qimasdan imzolab yuborishadi. Oqibatda, bir tomonlama jarimalar va noqulay sud yurisdiksiyalari jiddiy moliyaviy yo‘qotishlarga sabab bo‘ladi.
Sun’iy intellekt advokat o‘rnini bosmaydi, lekin u birinchi darajali yuridik filtr (Pre-screening) vazifasini mukammal bajaradi. Quyida shartnoma xatarlarini tekshirishning 5 bosqichli amaliy tizimini ko‘rib chiqamiz.
1. Shartnoma tomonlari va manfaatlarni belgilash
Modelga shartnoma matnini berishdan oldin, siz aynan qaysi tomon manfaatini himoya qilayotganingizni aniq ko‘rsatishingiz shart. Chunki Buyurtmachi uchun xavf bo‘lgan band Ijrochi uchun afzallik hisoblanishi mumkin:
- To‘lov muddatlari va avans shartlari aniq belgilanganmi?
- Ish qabul qilish dalolatnomasi (Akt) asossiz cho‘zilsa, avtomatik qabul qilingan deb hisoblanadimi?
- Kechikish uchun penya miqdori shartnoma summasidan oshib ketmasligi kafolatlanganmi?
- Sifat kafolati va nuqsonlarni bepul tuzatish muddati qancha?
- Yetkazib berish kechikkanida zararni qoplash mexanizmi bormi?
- Shartnomani bir tomonlama bekor qilish huquqi sizda saqlanib qolganmi?
2. "Qizil zonalar" (Red flags) auditi
Sun’iy intellekt shartnomadagi 3 ta asosiy xavfli guruhni avtomatik aniqlaydi:
- Nomutanosib jarimalar: Masalan, buyurtmachi to‘lovni kechiktirsa kuniga 0.01% penya, ijrochi ishni kechiktirsa kuniga 1% penya to‘lashi shart qilib qo‘yilgan holatlar.
- Noaniq muddatlar va qabul qilish: "Ishlar to‘liq qoniqarli yakunlangach" kabi subyektiv jumlalar o‘rniga aniq kun va kalendar muddatlari talab qilinishi kerak.
- Nizolarni ko‘rib chiqish: Agar hamkor boshqa viloyatdagi yoki xorijdagi sudni ko‘rsatgan bo‘lsa, keyinchalik nizo yuz berganda sudda qatnashish xarajatlari asosiy qarzdan oshib ketishi mumkin.
3. O‘zbekiston Fuqarolik kodeksiga muvofiqlikni tekshirish
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining umumiy qoidalari va "Xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi to‘g‘risida"gi qonun talablariga ko‘ra, penya miqdori umumiy kechiktirilgan to‘lovning 50 foizidan oshmasligi kerak. Tizim bunday qonunbuzarliklarni darhol belgilab beradi.
4. Qarshi taklif ishlab chiqish (Redlining)
Xatarni topish yetarli emas, uni hamkorga rad etib bo‘lmaydigan qilib taklif qilish lozim. Sun’iy intellekt xatarli bandni tanlab, uning o‘rniga ikkala tomonga ham maqbul bo‘lgan yumshoq tahrir variantini tayyorlab beradi.
5. Yakuniy inson nazorati (Human-in-the-loop)
Har qanday sun’iy intellekt xulosasini kompaniya rahbari yoki tajribali yurist tasdiqlashi shart. Tizim sizga shartnomaning qaysi sahifasiga alohida diqqat qaratish kerakligini ko‘rsatadi va 20 sahifalik hujjatni ko‘rish vaqtini 10 barobarga qisqartiradi.
Shartnoma loyihalarini tekshirishda kontragentlarning shaxsiy bank rekvizitlari, jismoniy shaxslarning pasport ma’lumotlarini avval o‘chirib, shundan so‘ng tahlilga yuklang.